(...) Po śmierci znanego krytyka komunizmu, Waltera Stiklera, młody pisarz i lewicowy działacz, który po ucieczce z Sarajewa zamieszkał w Paryżu, przybywa na dalamtyńską wyspę. Mężczyzna od razu wraca do wspomnień, gdy mieszkał tutaj i gdy jeszcze jako nastolatek wyobrażał sobie życie, które nigdy się nie stało. Ostatnia wola Waltera zmusza młodego działacza do współpracy z aktywistką Tessą Simon. Od temo momentu zaczyna się podróż do przeszłości, w czasie której muszą odtworzyć historię i odkryć co łączyło Waltera z pewnym terrorystą. Co przyniesie prawda i dlaczego właśnie ta dwójka została wyznaczona przez Stiklera? "W" autorstwa Igora Štiksa, to pełen napięcia thriller polityczny, który zaskakuje fabułą osadzoną w klimacie tajemnicy. Ale jednocześnie to opowieść o funkcjonowaniu ruchów lewicowych na przestrzeni lat, ideologiach, poszukiwaniu tożsamości. Czytelnik zostaje przez autora uwikłany w historię życia byłego rewolucjonisty, i krok po kroku odkrywa sekrety, które ze sobą niesie przeszłość. Tutaj prawda nie jest oczywista i aż do samego końca trzyma w niepewności. Książka nie jest lekką i łatwą lekturą. To wielowątkowa, ambitna literatura, zmuszającą do myślenia, pozostawiająca wiele pytań dotyczących świata, tego z przed lat jak i współczesnego. Štisk przywołuje czasy, gdy Europa była sceną politycznych starć, protestów, spowodowanych upadkiem ideałów i rozczarowaniem tym, co przyniosła rzeczywistość. Stąd też w powieści nie brakuje filozoficznych i politycznych refleksji. Na przykładzie swoich bohaterów, autor pokazuje, że każdy nosi w sobie jakiś ciężar przeszłości, i jak łatwo pewne idee mogą przerodzić się w fanatyzm. W tle tej opowieści pojawia się również motyw emigracji, utraty domu, poszukiwania siebie. Polecam każdemu, kto od książki oczekuje czegoś więcej.

Walter czy Vladimir - jedno jest pewne: przeplatająca się symbolika podwójnego „V” przenika tę historię niemal od początku do końca. Symbolika początkowo sprawiająca wrażenie jedynie osobliwego motywu, z czasem odsłania historię dwojga ludzi zdolnych poruszyć Europę i jednego człowieka, który wstrząśnie całą opowieścią, bo przez lata pozostawał jej jedynym, milczącym świadkiem. „W”, a może raczej „VV”, jest podróżą w głąb współczesnej historii Europy - tej, która falami przetaczała się przez powojenny kontynent. Jednocześnie to podróż ku własnej tożsamości: odkrywaniu bolesnej przeszłości, dochodzeniu do brutalnej niekiedy prawdy i mierzeniu się z tym, co ukryte głęboko pod powierzchnią codzienności. Igor Štiks wręcza czytelnikowi bilet na pociąg zapraszając tym samym do wagonów pełnych wojennych sierot, żołnierzy walczących po przeciwnych stronach barykady, manifestantów, buntowników i spiskowców, którzy przemierzają zniszczoną Europę w poszukiwaniu zmian i gorliwie upatrywanej sprawiedliwości. Tymi samymi szlakami podróżuje Igor - aspirujący pisarz, śledzący polityczne ruchy czy napięcia pulsujące w ówczesnej historii kontynentu. Punktem wyjścia staje się zagadkowa śmierć na jednej z chorwackich wysp, testament z dodatkowym, tajemniczym spadkobiercą oraz dom skrywający własne, mroczne oblicze. Historia jego właściciela zdaje się wręcz zmuszać bohaterów wymienionych w ostatniej woli do odkrycia prawdy - tylko co nią tak naprawdę jest? Dzięki uprzejmości wydawnictwa po raz kolejny miałam okazję odrobić lekcję z historii byłej Jugosławii, tym razem prowadzoną przez bałkańskiego autora. Štiks zabiera czytelnika nie tylko do Chorwacji i Serbii, ale również do Włoch, Francji i Niemiec, pokazując, że historie bohaterów nie mieszczą się w granicach jednego państwa. Autor podkreśla w ten sposób, jak poszczególne społeczności i jak wielu ludzi potrzebowało impulsu do zmian, a tym impulsem był między innymi tajemniczy duet. Choć „W” bez wątpienia łączy w sobie elementy kryminału i thrillera politycznego, autor przeplata ciężką, historyczno-polityczną narrację subtelniejszymi wątkami: przywiązania, zauroczenia, miłości, troski i sentymentu. To właśnie one pozwalają na chwilę odetchnąć od zbrukanej polityki, brutalności konfliktów, tłumionych ruchów narodowych i bezwzględnych mechanizmów państwowych aparatów. To, co Štiks przedstawia w „W”, w dużej mierze pokrywa się z jego osobistymi doświadczeniami uchodźcy uciekającego przed konfliktem w 1992 roku, a także z jego zainteresowaniami naukowymi i politycznymi - ta podstawa została umiejętnie przekuta w kolejną, dobrą powieść, podkreślając tylko talent i zacięcie Štiksa do podejmowania się tematów trudnych, ale godnych uwagi i realizowanych dla czytelnika w przystępny, strawny sposób.

W „W” historia nie rozwija się linearnie. Ona zapętla się, rozszczepia i wraca do siebie jak echo, które nie potrafi znaleźć miejsca, w którym mogłoby zamilknąć. W centrum tego konstrukcyjnego wiru znajduje się młodość Waltera i Władimira: moment, który działa jak mit założycielski całej opowieści, ale jednocześnie nosi w sobie już od początku rysę niepewności.To właśnie tam, w surowej przestrzeni wyspy, w obozie młodzieżowym, rodzi się gest, który ma przypominać przysięgę. Dwie młode świadomości, wychowane w cieniu instytucji, sierocińca i historii, która nie była ich wyborem, tworzą własny rytuał: pijacki, impulsywny, niemal archaiczny. Nacięcie skóry, symboliczna krew, znak „W” będący próbą stworzenia sensu tam, gdzie wcześniej była tylko przemoc bezwzględnego losu. Przez chwilę wszystko wydaje się możliwe.Ta młodość przechodzi do Paryża 1968 roku. To moment historycznego rozwarcia, kiedy polityka staje się doświadczeniem ciała, ulicy i zbiorowego uniesienia. Štiks nie traktuje tego jednak jako tła, lecz jako moment intensyfikacji idei. Walter i Władimir poruszają się w przestrzeni, gdzie rewolucja nie jest jeszcze wspomnieniem, lecz impulsem, który wydaje się zdolny unieść świat z jego osi.Właśnie tu zaczyna się pęknięcie. To, co początkowo wygląda jak wspólna trajektoria, stopniowo rozchodzi się w dwie przeciwne strony. Władimir pozostaje wierny idei permanentnej rewolucji tj. nieustannego ruchu, który nie może się zatrzymać bez zdrady samego siebie. Walter natomiast zaczyna się cofać. W tym rozszczepieniu nie ma prostego moralnego porządku. Jest proces rozpadu jedności, która nigdy nie była stabilna.Ten moment stanowi jedno z najbardziej istotnych napięć narracji: rozpad nie dotyczy tylko relacji między bohaterami, ale samej idei rewolucji jako takiej. To, co miało być wspólną wizją świata, staje się linią podziału, która nie daje się już przekroczyć. Zwrot, który wprowadza Štiks, podważa jednak nawet tę konstrukcję. Okazuje się, że Władimir( figura, która przez długi czas funkcjonuje jako biegun ideowy Waltera) może nie istnieć w sposób, w jaki został przedstawiony. Jego obecność zostaje przekształcona w element strategii narracyjnej. W coś w rodzaju projekcji, która miała umożliwić Walterowi przejęcie pełnej kontroli nad własną historią. To wydarzenie, w którym powieść przestaje być rekonstrukcją biografii, a staje się analizą samego aktu opowiadania.Jeśli Władimir jest konstruktem, to Walter przestaje być tylko człowiekiem. Staje się strukturą, która potrafi podzielić samą siebie na przeciwstawne porządki ideowe.W tym rozszyciu kryje się jedna z kluczowych metafor całej powieści: lewica XX wieku jako organizm, który jednocześnie tworzy i neguje siebie. Walter, podzielony na dwie wersje (rewolucyjną i konserwatywną) nie jest wyjątkiem, lecz symptomem. Jego wewnętrzna sprzeczność odzwierciedla szerszy proces historyczny: dzień, w którym wielkie idee zaczynają tracić spójność i przekształcają się w swoje własne przeciwieństwa.To tutaj powieść osiąga swoją najbardziej ambicjonalną warstwę: próbę uchwycenia nie tyle historii lewicy, ile jej wewnętrznej psychologii. Ekstaza możliwości zmiany świata, a potem jej rozpad. Bardzo mnie to zaskoczyło. Na tym tle pojawia się Igor i Tessa. Ich zawoalowana relacja, ich działania, ich zaangażowanie w kolejne etapy narracji sprawiają wrażenie powtórzenia wcześniejszych,znanym nam już figur. Tak, jakby historia nie potrafiła się wyjść poza własny schemat, jakby rewolucja (niezależnie od pokolenia),zawsze musiała odtworzyć ten sam gest: entuzjazm, intensywność, a następnie srogie rozczarowanie. Można to czytać dwojako. Albo jako świadome pokazanie cykliczności idei: w tym ich powracania w nowych ciałach, ale tych samych strukturach emocjonalnych lub jako ograniczenie narracyjne, w którym współczesne postacie nie zyskują pełnej autonomii, pozostając w cieniu wcześniejszej figury Waltera.W obu przypadkach powraca ten sam motyw: historia nie posuwa się naprzód, lecz przekształca własne warianty. W ostatecznym wymiarze „W” nie jest więc jedynie opowieścią o bezwzględnej polityce. Jest próbą zrozumienia, dlaczego idee, które miały być wyzwalające, tak często wracają jako źródło napięcia, rozczarowania lub przemocy symbolicznej. Walter, rozdwojony między dwiema wersjami siebie, staje się wobec powyższego dowodem na to, że rewolucja nie kończy się w momencie jej porażki, lecz trwa dalej jako konflikt wewnętrzny jednostki.Jeśli powieść rzeczywiście zmierza do jakiegoś domknięcia, to nie jest nim rozwiązanie ideowe, lecz rozpoznanie mechanizmu powtarzalności.Zmieniają się aktorzy.Zmieniają się języki. Struktura napięcia pozostaje ta sama. Właśnie w tym tkwi jej najbardziej niepokojąca i przerażająca konsekwencja.